متمايل گرديد . اين كار را پيش از قرن هفتم گاه نزد صوفيان بزرگ مىبينيم خاصّه در آثار عين القضاة ابو المعالى عبد اللّه بن محمّد بن على ميانجى همدانى عارف و متفكّر بسيار بزرگ كه مانند پيشرو ديگر خود حسين بن منصور حلّاج شهيد تعصب عالمان سبك‌مغز دين فروش و فتوىهاى بيخردانهء آنان گرديده بود ( 525 هجرى ) . وى در كتابهاى خود با تعليلها و توجيهات عقلانى عرفان و فلسفه را بهم نزديك ساخته و در حقيقت بنيان شيوهء علمى را در ميان صوفيان نهاده بود . در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم اين عمل عموميت بيشتر يافت . در آن اوان شيخ نجم الدين كبرى ( مقتول بسال 618 ) مشغول تربيت عدّه‌يى از بهترين مشايخ صوفيه بوده است . وى با تأليف كتابهاى معتبر خود مانند منهاج السالكين ، اصطلاح الصوفيه ، آداب السلوك ، الاصول العشرة ، آداب المريدين و جز آنها قسمتى از مبانى و مبادى تصوّف و آداب صوفيان را مورد بحث و توضيح و تدوين قرار داده بود . از پيروان معروف مكتب او شيخ نجم الدين ابو بكر عبد اللّه بن محمّد رازى معروف به نجم الدين دايه ( م 654 ) است كه از تربيت‌شدگان مجد الدين بغدادى شاگرد نجم الدين كبرى بود . نجم الدين دايه در كتاب مشهور خود مرصاد العباد من المبداء الى المعاد « از ابتدا و انتهاى آفرينش و به دو سلوك و نهايت سير و مقصد و مقصود عاشق و معشوق » خبر داد « 1 » و همچنين است در كتاب ديگر خود بحر الحقايق . همزمان نجم الدين دايه ، سعد الدين الحمّوى ( م 650 ) كتابهاى « المحبوب » و « سجنجل الارواح » را هم با لغزها و معمّاها و ارقام و دوايرى كه بيشتر صورت رموز و اشارات داشت ، تدوين نمود و شهاب الدين ابو حفص عمر بن محمّد سهروردى ( م 632 ) كتابهاى عوارف المعارف و رشف النصايح و اعلام التقى و اعلام الهدى را بوجود آورد . كسى كه از همهء اينان در بخشيدن صورت علمى بتصوّف سهيم‌ترست محمّد بن على بن محمّد معروف به محيى الدين ابن العربى است كه نسبش بحاتم طائى مىرسد و مولد

--> ( 1 ) - مرصاد العباد چاپ تهران 1312 ص 8 .